Ramiz Alia: Pse vrau veten Mehmet Shehu

[Kallmeti & Lek Gjoka]

Ramiz Alia: Pse vrau veten Mehmet Shehu



INTERVISTA/ Ish-presidenti i fundit komunist rrëfen momentet kulminante të jetës. Njohja me Qemal Stafën, bashkëpunimi në krye të shtetit me Enver Hoxhën, vetëvrasjen e Mehmet Shehut dhe zgjedhja si pasues i Hoxhës në krye të PPSH-së

Ramiz Alia: Gabimet që e çuan në vetëvrasje Mehmet Shehun


"Gabimi i rëndë që bëri Mehmeti ishte ai gabim që Mehmeti e dënonte vetë dhe ka dënuar shumë njerëz për atë gabim, që lejoi fejesën e djalit me një familje që konsiderohej në atë kohë e deklasuar". Ramiz Alia, ish-presidenti i fundit komunist, në një rrëfim për emisionin "Ora e debatit" të gazetarit Alfred Peza, ndalet gjatë te akti i 18 dhjetorit 1981 i ish-kryeministrit më jetëgjatë në kohën e diktaturës së proletariatit, duke u shprehur i bindur se drejt tij Shehun e çuan gabimet që kishte bërë më parë. Gjatë intervistës së tij Alia foli për njohjen e tij me Qemal Stafën, periudhën e luftës, njohjen dhe bashkëpunimin me Enver Hoxhën dhe çfarë ndodhi pas rënies së sistemit komunist.


Z.Alia, kur ratë në kontakt për herë të parë në një celulë komuniste?

Unë e kam shkruar edhe në libër. Ju e dini nga historia që Partia Komuniste u krijua në nëntor të vitit 1941. Kurse organizata e Rinisë Komuniste është krijuar në 20 janar të vitit 1942. Unë jam pranuar në rininë komuniste menjëherë, që në janar. Por, isha në grupet e rinisë komuniste që përpara, që nga dhjetori apo nëntori. Por futur në rininë komuniste, në janar.

Çfarë do të thoshte të futeshe në rininë komuniste?


Domethënë një organizatë ku futeshin disa të rinj, jo të tërë, ata që e ndjenin veten të gatshëm për të luftuar për çlirimin e vendit tonë, të Shqipërisë, por jo vetëm kaq, por edhe që kishin simpati për idetë komuniste.

Kush ishte udhëheqësi i asaj organizate ku ju u pranuat?


Në atë kohë sekretari i Rinisë Komuniste ishte Qemal Stafa.

Ju e keni takuar Qemal Stafën?

Atë e kam takuar pikërisht në janar të 1942. Në 21 janar është përvjetori i vdekjes së Leninit dhe në një shtëpi ilegale...


Afër qendrës së Tiranës?

Brenda qytetit, diku andej nga lagjja e pishës, është tek "Pazari i Ri", pak më tutje. Aty Qemal Stafa foli për Leninin, për jetën e tij.

Menjëherë kuptove që ky ishte udhëheqësi i Rinisë...?!


Po po, ai u prezantua.


Ky ishte takimi i parë dhe i fundit?


I fundit, se nuk e takova më, më 5 maj pastaj Qemali u vra.

Ku ishit më 5 maj dhe ku e mësuat vrasjen?


Ishim nxënës në shkollë, në gjimnazin e Tiranës kur erdhi lajmi që u vra Qemal Stafa. Erdhi një shok, ilegal i cili foli në një pushim aty, erdhën të tërë nxënësit. Ai vetëm dha një përshëndetje për Qemal Stafës.

Po mund të bëheshin hapur këto gjëra në atë periudhë?


Kjo u bë hapur, por ishte brenda mureve të shkollës dhe nuk futej njeri.

A flitej për një vrasje të dyshimtë të Qemal Stafës, për ndonjë tradhti?


Në atë kohë jo.


Po më vonë?

Më vonë kemi lexuar, edhe sot e kësaj dite lexon gjithmonë materiale të ndryshme për atë.

Për ju ka pasur diçka të dyshimtë në vrasjen e tij?

Nuk ka pasur ndonjë gjë, ishte një rastësi që ndodhi, meqë një shoku i zunë, kishte dokumentin e shtëpisë, rastësisht i gjeti policia në shtëpi dhe pikë.



Zoti Alia, ju keni reflektuar dhe njohët disa nga gabimet e asaj periudhe. Sa nga këto gabime ia njihni dhe Enver Hoxhës? Kush kanë qenë gabimet e Enver Hoxhës, e parë nga ky kënd sot?

Unë nuk mendoj kështu, unë mendoj se ajo që është bërë mirë dhe që ajo është bërë keq, ka qenë kolegjiale. Nëse ka pasur gjëra të mira, i ka bërë Enver Hoxha, i kemi bërë të tërë. Nëse ka pasur gjëra të këqija, i ka bërë Enver Hoxha, i kemi bërë të tërë.

Ju e njihni si gabim të Enver Hoxhës faktin se gjatë 25 viteve, disa nga bashkëpunëtorët e tij të afërt, të punës më vonë, u eliminuan më vonë në të ashtuquajturat grupe armiqësore. A ishte kjo një përpjekje e tij për ta pasur fushën rreth e rrotull tij të pastër që askush të mos ia vinte në dyshim, ka lidhje kjo gjë?


Unë e theksoj edhe njëherë, nuk i krahasoj kështu dhe nuk i gjykoj kështu gjërat. Se më thua ti Enver Hoxhës, pse mos të them Mehmet Shehut, për shembull, pse të mos them Ramiz Alisë.


Se Mehmeti ishte viktimë vetë më vonë...


Jo jo, po përpara 1980...


Mehmeti ka qenë më aktiv se Enver Hoxha?


Të gjithë kanë qenë aktivë. Unë të thashë s'i ve gisht as atij, unë quaj se të gjitha veprimet kanë qenë veprime që lidhen me një vijë të partisë, që kishin një vijë të caktuar partisë, që përgjigjeshin të gjithë. Nuk dua të vej gisht.

Duke menduar nga distancë kohore, 20 vjet pas rrëzimit të komunizmit në Shqipëri. Mos u teprua pak me këto dënimet e shokëve tuaj të asaj periudhe, a ka pasur teprime?


Ky është një problem tjetër. Unë e thashë, kjo hyn në kuadrin e asaj që thamë përpara, në zhvillimin e luftës së klasave, e cila pa dyshim që është tepruar, pa dyshim ka kaluar kufijtë e realitetit. Në këto kufij të realitet përfshihen edhe raste të tilla. Unë e kam thënë edhe në një vend tjetër, jo në këtë libër, s'e mbaj mend në e kam shkruar, disa gjeneralë u akuzuan dhe u dënuan si tradhtarë të atdheut të lidhur me të huajt etj..


Pa qenë të tillë...


Sigurisht që pa qenë, ata u dënuan. Çfarë ndodhi? Ndryshoi sistemi. Në këtë sistem të ri të demokracisë pluraliste, të gjithë këta njerëz nuk u hodhën në kampin kundërshtar, përkundrazi vazhduan të jenë me atë parti me të cilin kishin qenë, ose në atë bllok që kishin qenë...


Megjithatë kjo nuk i ngushëllon plagët e familjeve të tyre...


Dakord, ky është një tjetër problem.


Përveç gjeneralëve që ju i quani një tejkalim të së drejtës për t'i dënuar deri në atë masë që u dënuan, kush tjetër ish-udhëheqja e lartë e asaj periudhe, apo ish-ministra, mendonin se në një farë mase është tejkaluar e drejta për ta dënuar? Kë konsideroni që nuk ishin fajtorë dhe u dënuan si të tillë? Për shembull, Todi Lubonja, Kiço Ngjela etj,.


Në librin tim kam folur për Todi Lubonjën, sepse mendoj se ai grup i Todit, i atyre shokëve që ishin, grupi i kulturës, ata u dënuan, por për mendimin tim ishte një veprim i nxituar. Nuk ishin ata fajtorë për atë çështje, unë kam qenë vetë pjesëtar, madje në atë grup edhe unë kam marrë dënim. Në atë mbledhje që janë dënuar ata. Mendimi im ka qenë që nuk duhesh shkuar në ato ekstreme ku shkoi dënimi, por nuk mund të them këtë gjë për Mehmet Shehun. Nuk e them dot...


Çfarë nuk thoni dot se Mehmet Shehu...


Ai ia bëri vetes.


Në ç'kuptim?

Të gjithë procedurën, deri tek vetëvrasja.


U vetëvra apo e vetëvranë?

Ai u vetëvra.


A u detyra nga rrethanat të vetëvritej?


Nuk besoj se asnjë njeri në botë nuk vret veten nëse nuk ka rrethana të atilla që e çojnë në vetëvrasje. Unë jam i bindur që Mehmeti vrau veten sepse nuk duronte dot kritikat, vërejtjet e ndryshme. Ajo psikozë që mundonte Mehmetin u duk në Kongresin e Partisë, nëse ju kujtohet në atë kohë. Mehmeti nuk kishte gjallëri në shkathtësinë e tij, përkundrazi, megjithëse ai foli, por më tepër recitoi se sa foli.

Një nga familjarët e Mehmet Shehut më ka thënë që në periudhën kur kritikohej, kur ishte vënë në shënjestër për veprimtarinë e tij, e kështu me radhë, sigurisht që nuk mund të thoshte se ky ish-luftëtar i luftës së Spanjës, apo ky njeri që kishte 26 vjet që udhëhiqte vendin si Kryeministër të pranonte kritikat e Lenka Çukës, Pali Miskës, të cilët kishin ardhur nga klasa punëtore dhe kuptohej që në këtë mënyrë ai ishte shenjëstruar që të përfundonte si të gjithë ato grupe të tjera, me dënim, ndoshta me pushkatim e kështu me radhë. A është kështu?

Jo, ai që të ka thënë ty e ka gabim. Në ç'kuptim? Gabimi është këtu, nuk është fjala për kritikat e X-it apo Y-it. Kur bëhet një mbledhje, kur diskutohet për një gjë që dikush ka bërë një gabim kanë të drejtë të flasin të tërë pjesëtarët e mbledhjes, nuk shihet që është me xhaketë apo pa xhaketë. Unë nuk besoj se Mehmeti është ofenduar pse ka bërë kritikë X-i apo Y-i. Unë jam i bindur për veten time për këtë, që Mehmeti shkoi në vetëvrasje sepse kuptoi që ishte një gjë e rëndë për të, sepse të gjithë, jo vetëm, por partia e shikonte në përgjithësi.

Ku ishte gabimi që kishte bërë Mehmet Shehut?

Gabimi i rëndë që bëri Mehmeti ishte ai gabim që Mehmeti e dënonte vetë dhe ka dënuar shumë njerëz për atë gabim, që lejoi fejesën e djalit me një familje që konsiderohej në atë kohë e deklasuar. Mehmeti këtë gjë nuk e bënte për të tjerët.

Mos ishte një kurth që iu bë Mehmetit?

Jo, e zgjodhi vetë. Unë nuk diskutoj problemin si e bëri, qysh e bëri.

Ky është mëkati më i madh që ka bërë Mehmet Shehut?

Ai është një mëkat që ka bërë.

Ju edhe sot mendoni që Mehmet Shehu ishte një poliagjent?

Ah ky është një tjetër problem. Ky problem është tjetër. Për sa i përket asaj që thuhet për Mehmetin, unë për vete personalisht nuk kam ditur se çfarë dokumentesh kishte. Pasi u vra Mehmet Shehu, mua më thirri në zyrë Enver Hoxha dhe më pyeti, tha je ti në dijeni të atyre dokumenteve që na kanë ardhur në 1964 nga Vjena lidhur me Mehmet Shehun. Unë me të vërtetë nuk dija gjë dhe i thashë, jo, nuk jam dijeni. Më tha që kanë ardhur atëherë disa dokumente me të cilat tregohej se Mehmet Shehu ishte agjent i anglezëve, por unë dhe Hysniu i lexuam, i pamë, por konkluduam që mund të ishte një provokacion i rusëve për të na përçarë.

I kishte sjellë ambasada jonë, ku i kishte marrë?

I kishte dorëzuar një X njeri, i panjohur, pa emër. Këto dokumente Enveri u ngrit nga tavolina e tij, shkoi në kasafortën e Hysniut, kishte vdekur, nga atje i nxori dhe m'i dha mua, shikoji tha. Unë i pashë një e nga një, skeda, anglisht ishin të tëra. Me porosi të tij i mora dhe i çova për përkthim.

Këto ishin materiale të shkruara në mënyrë të thjeshtë, apo ishin dokumente komprometuese që Mehmet Shehu kishte firmosur diçka ose...

Jo s'kishte firmosur, ato ishin skeda, ku Mehmet Shehu pretendohej të ishte agjent. Më vonë në 1987 ambasadori jonë në Argjentinë, merr nga një njeri prapë, një amerikan, një letër, në të cilën thotë se dokumentet që u janë dhënë ju në Vjenë janë të sakta. Ky ambasador, në atë kohë, dërgoi një letër për Komitetin Qendror të Partisë. Unë e kam marrë atë letër, në mbledhjen e parë, në fund të mbledhjes, ua kam lexuar anëtarëve. U thashë që po ua lexoj këtë letër, i thashë unë nuk dua asnjë koment, asnjë diskutim, thjesht ua lexova për dijeni dhe kjo letër të futet në arkiv, duhet të jetë në Arkivin e Shtetit. Pse unë nuk kërkova diskutim? Sepse janë diskutime në erë.

Ju mos e lexuat me qëllimin që t'i mbushnit mendjen, shokëve tuaj të Byrosë se Mehmet Shehu ka qenë agjent dhe unë meritoja të isha pasardhësi i Enver Hoxhës?

Jo jo, s'kam të atilla punëra. Unë e lexova se erdhi, se po ta kisha futur në sirtar, sot e pe ti, ai djali doli dhe e bëri botërisht, po të mos e kisha lexuar unë, sot do të ngriheshin të gjithë dhe do të thoshin pse e ke fshehur.

Vërteton kjo realisht që Mehmet Shehu ka qenë agjent?

Unë them këtë gjë në libër, që këto janë lexuar, janë të shkruara, por a janë të vërteta, askush s'e thotë dot. Nuk ka asnjë dokument që të thotë se këto janë të vërteta. Çfarë do të thotë të thuash që janë të vërteta? Ato janë, X-i bëri këtë, takojeni filanin, merrni të dhëna nga filani. Unë mund të them sa të duash. Derisa nuk ka ndonjë dokument që ky ka qenë, ma vërtetoi, tani s'them dot. Nëse më bën mua pyetjen a ka qenë? Unë të them s'di gjë, s'mund të them që ka qenë apo s'ka qenë. S'kam asnjë dokument.

Për ata që kanë dyshime se Mehmet Shehu mund të jetë vrarë, si mund t'i heqin këto dyshime, duke pasur teori që ka bërë rrugë të nëndheshme poshtë vilës...

Kur është vetëvrarë Mehmet Shehu, të nesërmen në mëngjes më mori në telefon oficeri i tij, Ali Çeno. Më mori në telefon dhe më thotë, ore ky ka vrarë veten. Kush ky, i thashë unë. I the kujt, i thashë unë. Po tha, njoftova ministrin e Brendshëm. Në atë kohë ishte ministër Feçor Shehu. Mirë, i thashë unë.

Si është e mundur që ju u njoftuat në mëngjes kur ajo ka ndodhur në 1 të natës, kur ishte zbuluar në atë kohë...

Nuk e di këtë. Në atë kohë vajta menjëherë tek Enveri, ia thashë kështu-kështu. Enveri u shtang në vend, mbeti, tha pse e bëri këtë. Në këtë kohë vjen Kadri Azbiu, që i kishte thënë Feçori dhe erdhi ai.

Kadriu në atë kohë çfarë ishte?

Ministër i Mbrojtjes. Edhe Enveri i tha Kadriut, ore meqë erdhe ti shko në shtëpinë e Mehmetit mos ka lënë ndonjë gjë. Vajti Kadriu dhe kishte lënë një letër Mehmeti, është bërë publike. Kaq është kjo ngjarje në atë kohë, kaq mund të them për figurën e Mehmetit. Nuk mund të them unë personalisht se ishte i tillë. Për mua figura e Mehmetit, përveç këtyre fakteve që po bisedojmë, ai ka qenë një njeri i ditur, një kuadër shumë i zoti, nga çdo pikëpamje, përveç luftëtar dhe trim, ishte dhe korrekt. Ai drejtonte Kryeministrinë dhe me mua raportet kanë qenë miqësore, nuk shkonim shumë me njëri-tjetrin. Por kjo s'do të thotë që ne s'punonim me njëri tjetrin, përkundrazi, kur Mehmeti kishte probleme në Këshillin e Ministrave me arsimin, këto i kisha unë, më merrte gjithnjë në telefon. Më thoshte, i ke parë këto materiale që kemi ne, ke ndonjë vërejtje. I thosha unë mendimin tim dhe pikë. Tregon që ishte shumë korrekt.

Ishte vitit 1981 për të cilën po bëhet fjalë, ishin vitet e fundit të jetës së Enver Hoxhës, ishte periudha kur anëtarët e Byrosë, ministrat, të cilët përgjithësisht vinin nga periudha e luftës, ishte brezi i luftës, ishin rritur dhe fëmijët e tyre ishin rritur, kishin filluar martesat e kështu me radhë. Ka një teori sipas të cilës për shkak edhe të sentimentëve prindërore, martesat, fejesat, kunatat e kështu me radhë, fillua dhe krijuan një atmosferë, e llokoçitën bllokun në atë periudhë. A ka luajtur rol kjo gjë dhe a ishte pjesë dhe vetëvrasja e Mehmet Shehut, e kësaj atmosfere, e kësaj lufte dhe për rrjedhojë kishin filluar shikimet kush do të ishte pasardhësi...

Jo, nuk ka gjëra të tilla, s'ka pasur.

Po në përgjithësi në atë kohë?

Nuk janë këto faktorë që kanë përcaktuar qëndrime të ndryshme, vërejtje të ndryshme, llogari të ndryshme për sa i përket rolit dhe veprimtarisë së udhëheqjes së partisë.

Po një luftë e ftohtë, e heshtur, e nënkuptuar ndoshta më shumë, për pasardhësin e Enver Hoxhës ka pasur?

Nuk ka pasur fare. Deri në minutën e fundit të gjithë ne, duke përfshirë edhe mua që po flas, ishim të bindur se pasardhësi i Enverit ishte Mehmet Shehut, veçanërisht pas vdekjes së Hysni Kapos, kjo u bë fare e qartë.

Pse?

Mehmeti ishte kryeministër, u bë edhe ministër i Mbrojtjes, u bë dhe sekretar i Komitetit Qendror të Partisë, se mori vendin e Hysniut, me një fjalë zuri të gjithë postet themelore në qeveri dhe parti. Të tërë e respektonin.

Mos ishte pikërisht ky moment ku familja e Enver Hoxhës, ndoshta nuk do të ndiheshin të sigurt me Mehmet Shehun si pasardhës. Nexhmije Hoxha ka pasur ndonjë rol në këtë periudhë?

Këto janë të tëra hipoteza që nuk qëndrojnë, nuk kanë lidhje as me ngjarjet që kanë ndodhur.

Pra vdekja e Mehmet Shehut nuk ka lidhje me një...

...Absolutisht nuk ka lidhje, ka lidhje vetëm me veprimtarinë e Mehmetit, me atë që bëri, si u interpretua ajo, si Mehmeti i interpretoi vetë, si Mehmeti e ndjeu veten në ato situata.
Vërtetë ishte kaq e rëndë ajo çfarë kishte bërë Mehmeti, fejesa e djalit me një vajzë të deklasuar, e cila në fakt ishte pjesë e ekipit të kombëtares së volejbollit të femrave, dilte jashtë shtetit me Dinamon, i ati ishte profesor në universitet.

Vërtetë ishte kaq e rëndë ajo që kishte bërë Mehmet Shehu?

Me të vërtetë tronditja e Mehmetit është pak e çuditshme. Thelbi është që kushdo që priste një vendim ishte Kongresi i Partisë, që u bë në nëntor të 1981. Shumë njerëz prisnin që në Kongres t'i jepej goditja Mehmetit. Unë mbaj mend ata kineastët, këta që na marrin nëpër filma, më kanë ardhur mua edhe më thoshin, aman thuaj shokut Mehmet të vesh ndonjë kostum tjetër, se kishte veshur një kostum të zi. Ndërkohë që të tjerët ishin me kostume të çelura. Mehmeti ishte nxirë fare, se priste ndonjë gjë nga Kongresi, por s'ndodhi asgjë, mbajti të tëra funksionet. Pra, efektivisht në anën thelbësore se goditja mund t'i jepej aty po të ishte ndonjë hall që duhej dënuar. Jo nuk u bë kjo, ajo mbledhja e Byrosë Politike ishte formale nga një pikëpamje, se s'kalonte dot, formalisht. Unë mendoj, nuk e di, apostafat ishte lënë nga Enveri pas Byrosë Politike që me atë të mbyllej ajo çështje dhe të mbaronte, nuk kishte asnjë qëllim tjetër ajo mbledhje. Por, duket që Mehmeti s'e duroi dot, sigurisht edhe kuptohet nga një pikëpamje po të kesh parasysh karakterin e tij, s'kishte ndonjë motiv tjetër.

Pas vdekjes së Mehmet Shehut, pasardhësi menjëherë u mendua që mund të ishit ju, apo kjo gjë me kalimin e kohës filloi të ngjizej?

Është menduar. Unë për veten time s'e kam menduar, por ishte pak a shumë, se unë kisha edhe funksionin e sekretarit të Komitetit Qendror, u bëra dhe President i Republikës. Kështu që, mora dy funksione.

Atëherë fillove të kuptosh se mund të ishit ju pasardhësi...

Kjo ishte një shenjë që siç duket do të zëvendësoja.

Enver Hoxha ua ka thënë ndonjëherë këtë?

Jo. Në fund, diku nga viti 1984-1985, një muaj përpara se të vdiste, ishim në shtëpinë e tij, unë, Adili dhe Hekuran Isai, po diskutonim për probleme të ndryshme. Ai tha e shikon, unë jam sëmurë, do ta kem të gjatë nuk e di, por tani çdo gjë iu bie juve. Ti, i tha Adilit, interesohu për problemet ekonomike, Hekuranit i tha të merret me problemet e brendshme të vendit. Mua mu drejtua, ti tha, merru me çështjet politike. Ju të tre, na tha, e keni në dorë të gjithë punën. Ky ishte testamenti i tij. E kam shkruar edhe në libër, përveç kësaj asgjë tjetër më nuk ka thënë.

Pas Enver Hoxhës, kur ju u zgjodhët pasardhësi i tij, është përfolur në Tiranën e asaj periudhe por edhe më vonë se Simon Stefani ishte një nga pretendentët për të qenë....

Jo jo, nuk e besoj. S'ka pasur asnjë shenjë, por edhe nuk kishte. S'kishte as të dhënat e nevojshme për të qenë.

Nexhmije Hoxha, pasi vdiq Enveri, është prononcuar në forume që Ramiz Alia do të jetë, apo ishte natyrale dhe s'kishte lidhje?

Zgjedhja ime është bërë pas vdekjes së Enverit. Madje më duket se është bërë para ceremonisë së varrimit. Kam pasur mendimin që të lihej disa kohë, të qetësoheshin gjakrat, nuk doja që të bëheshin me urra, si thonë fjalës. Shumica e shokëve insistuan, thanë të mos lemë kot të diskutime si do të bëhet, kush do të bëhet.

Ju u zgjohet me unanimet sekretar i parë i Partisë Punës së Shqipërisë?

Po po, nuk pati kundërshtime.

Mund t'i thoni një herë një të keqe Enver Hoxhës?

E keqja e Enver Hoxhës është që Shqipëria nuk i realizoi të gjithë ato synime që kishte Enver Hoxha, dhe kjo për fajin e Enver Hoxhës, timen dhe të gjithë ne që ishim në krye, nuk e realizuam dot atë Shqipëri që duam. Pra, unë duke marrë postin e Enver Hoxhës, e ndjeja veten shumë të vogël për të qenë Enver Hoxha.